Kunst over sterven
Als algemeen geestelijk verzorger in een verpleeghuis ben ik regelmatig betrokken bij sterfgevallen; bij de mooie en de lelijke aspecten van doodgaan. Ik werk ook als beeldend kunstenaar, en vanzelfsprekend zie ik mijn cliënten daardoor óók vanuit kunstzinnig perspectief. Het inspireert me hoe innerlijke processen die horen bij het sterven vaak af te lezen zijn aan het uiterlijk van de stervende persoon.
Portretten van stervende mensen
Vorig najaar ontstond het idee om sterfportretten te maken. Ik was in mijn atelier, had beelden voor mijn geestesoog maar natuurlijk geen levend stervend model. Om mezelf die dag wat op gang te helpen zocht ik online naar beelden van stervende mensen.
Mensen in hun laatste uren en dagen
Dat is nog niet zo eenvoudig. Maar in documentaires over hospicezorg vond ik een aantal enorm sprekende gezichten van mensen in hun laatste levensuren. Ik begon te schetsen met houtskool, vormde grillige lijnen met inkt, veegde wild met pastelkrijt en bijna als vanzelf waren er na een dag werk vijf sterfportretten ontstaan. Zo ging ik nog een aantal atelierdagen door, met het idee me voor te bereiden op het echte werk – aan het bed. Echter waren deze beelden al zo ge(s)laagd, dat ik me afvroeg of dit niet al ‘het echte werk’ was.
De kunst van het sterven
Daar begon er iets te wringen. Kon en mocht ik deze gezichten zomaar gebruiken? Het ging me niet om de persoon, maar om de schoonheid van de stervende mens in alle facetten, inclusief de zaken die we doorgaans minder ‘mooi’ vinden: de wanhoop, de onmacht, de holle ogen. Gebruikte ik de individuele mens voor een hoger doel? Stel dat het tot een expositie zou komen, zou een nabestaande een familielid mogelijk kunnen herkennen, ondanks mijn expressionistische stijl? Hoe zat het eigenlijk met beeldrecht richting de documentairemaker en producent?
Morele vragen
Hoe moest ik omgaan met deze morele vragen? Mijn intentie was goed: met het tonen van deze portretten wil ik beelden die horen bij sterven weer terugbrengen in de maatschappij. Ik besloot contact op te nemen met de documentairemakers. Eén bleek jaren geleden expliciet beloofd te hebben aan de nabestaanden dat de beelden niet gedeeld zouden worden, behalve voor opleidingsdoeleinden en gaf, na een welwillende en uitgebreide morele overweging, geen toestemming om mijn werk openbaar te maken.
Intentie en integriteit
De andere vier gaven hiervoor wel toestemming, vanuit de volgende overwegingen. De meesten vonden mijn intentie en integriteit zwaar wegen. Ook werd de vrijheid om beelden uit de publieke ruimte te ‘hergebruiken’ genoemd. Immers, de gefilmde mensen hebben toestemming gegeven voor deelname aan de documentaire en daarmee het verschijnen in de publieke ruimte.
Go for it!
Tenslotte was van belang hoe ik de portretten zou gebruiken: als ik er veel geld mee zou gaan verdienen, zou het eerlijk zijn om de makers en/of nabestaanden een vergoeding te bieden. Een van de makers merkte hierbij op: “Maar tegen de tijd dat je met je kunst tonnen gaat verdienen, lijkt dat me vooral iets om te vieren en niet wakker te liggen van een vergoeding, dus: go for it!”.
Na dit onderzoek kon ik met een gerust hart de knoop doorhakken: het werk is af en klaar om geëxposeerd te worden.
Wil je enkele sterfportretten zien? Kijk op de homepagina.
Deze tekst is gepubliceerd in de nieuwsbrief van Netwerk Ethiek Ondersteuning Nederland (NEON), in maart 2026.

